بةجيهانى بوون و ديموكراسى وةرطيَراني /عادل مةريواني بةشي يةكةم ئةوةى كة جيَطاى سةرنجة دوخالَى زؤر طرنطة:يةكةم ئةوةية كة بةجيهانى بوونى ئابوورى, لة طةلَ طؤرِانكارى ية سياسي يةكان ثةيوةندى ضرِى هةية. دووةم ئةوةيةكة ئازادى بىَ سانسؤرى سةرمايةدارى كؤمثانيايى , ئةو رِاستية ئاشكرا دةكات كة ولاَتان ناتوانن بةرِادةى ثيَويست خؤيان لة طةلَ نةزمى نويَى ئابوورى بطونجيَنن.يان هةر هيض نةبيَت دروستكردنى ضوار ضيَوةيةكى ثايةدار بؤ ئةو مةبةستة رِيَك بخةن.دةرئةنجام نةريتة نةتةوةييةكان هاوشيَوةى يةكيَتية كانى ئةوروثاو رِيَكةوتن نامةكانى نيَوان دةولَةتان,وةكو تويَذينةوة بزويَنةرة بازرطانيةكانى ئازادى ئةمريكاى شيمالى (nafta) طرنطيةكى زياتر بةدةست ديَنيَت.هاوكات,ئةو بابةتةى كة ئايا ديموكراسى لة و جيَطايانةى كة سيستةمى كؤمؤنيستى ثيَشو بالَى بةسةر داكيَشابوو,لة ئةوروثاوة رِضكةى طرت يان نة؟!ثرسياريَكى بيَ وةلاَمى طرنطة.ئاشكراية ئةم ثرسيارة سةبارةت بةولاَتانى تريش تةرح كراوة. بؤ نموونة:سةبارةت بةو ولاَتانةى كة كؤمؤنيستن و ئةوروثايى نين,وةكو (ضين ) سةرمايةدارانى خؤرئاوايى بؤ ضوونة نيَو بازارى مةزنى ئةم ولاَتةوة,زؤر بةبىَ ئارامى هةولَى بؤ دةدةن.ثايةبلَندانى ضينى برياريانداوةبةسةر نج دانى شكستة ديارةكانى ئابوورى فةرمان رِةوايانة ثاش طةز بوونةوةى قبولَ نةكراويان ئةطةر بوونياد بنريَت,نيطةرانيةكى طشتى لة بىَ توانايى هةمةلايةنةى رَذيَم لة دابين كردنى ثيَويستى ية بنةرِةتيةكانى ماددى كؤنترؤَل دةكات.لة هةمان كاتدا ئةوانة بةرِةوالَةت هةولَ دةدةن دامةزراوةى تايبةتى تةقويت بكةن,بةبىَ ئةوةى كة خةسلَةتى هيَزطةرايى دةولَةت طؤرانكارى تيابكات. بةواتايةكى تر ئةوانة دةيانةويَت سةرمايةدارى بة بىَ ديموكراسى بةطشتى بكةن.بةم جؤرة سةرلة نوىَ بابةت طةليَ تةرح دةكةن,كةبؤ نموونة (ليثست)دةربارةى ثةيوةندى نيَوان رِذيَمة سياسي و سيستةمة ئابووريةكان تةرحيانكردبوو. ديموكراتيةت هةمان شيَوة بابةتى رِؤذانةى ولاَتانى ناكؤمؤنيستة ,يان دامةزراوةى ديموكراتيكى بةشيَوةيةكى لاواز هةيانة. يان هيض جؤرىَ سونةتى ميَذووى حكومةت ديمؤكراتيك يان نةية.بةرةو رؤبؤنةوةى بة ثةلةى رِةووشى فرةذنى ئاشكرا دةكات كة دةركةوتى بةهاى دوورنماى ديموكراسى لةو جؤرة ولاَتانةدا تاض رِادةيةك دذوارة. لةلايةكى ترةو ئةتوانريَت,طؤرِانكارى لة يةكةسةربازيةكان بةرِذيَمةكانى ديموكراتى لة رِيَذةيةك لة ولاَتان _زياتر لة ولاَتانى ئةمريكاى لاتين,وةكو ئةرذةنتين ئورطواى وشيلى و بة ثشكوتنى ئاشكراى ديموكراسى لة كؤمارى ضيك مةجارستان لهستان فليثين و ئةفريقاى جنوبى ئاماذةبكات.لةلايةكى ترةوش شاهيد يَكى فراوان بوونى هةية كة ثيشانى دةدات دورنماى ديموكراسى لة زؤريَك لة ولاَتانى لةرِادةبةدةر تاريكة.لةوانةش رِذيَمةكانى كؤنةثةرستى ولاَتانى وةكو نةيجيرية و برمة و لة ولاَتانةش كة لة ذيَر كارى طةرى كيَشمةكيَشى ناوخؤيى دابةش بوون لة وانةش سريلانكا برغوندا رِواندا و بؤسنة. لة سىَ رِةوشى دواتر ,رِوبةرِوبوونةوةى كؤمةلَطاى جيهانى بةجؤريَكى فةزا هيَنةر ثيشانى دةدات ئةو مانايةية كة مافى بةشيَوةيةكى هةمةلايةنة ثةيوةندى دار بة هاو ولاَتى لة و دةولَةتانةى ملية ثيَويستى بة ليَكؤلَينةوة هةية.بةواتايةكى تر مافى مةدةنى كة لةو ولاَتانةدا دابين كراوة بة جؤريَكى فةزاهيَنةر ئاشكرايى مافة طشتى ترو جيهانى تر – يان مافى ئينسانى ,لة بةرضاو طيراوة لة سالَى 1948, بةكورتى ثاش لة دامةزراندنى رِيَكخراوى نيَونةتةوةيى نةتةوة يةكطرتوةكان,نويَنةرانى ولاَتةكانى ئةندا مى ئةم رِيَكخراوة رِاطةيةندراوى جيهانى مافى مرؤظيان رِيَكخست, كة بؤ يةكةمين جار لة ميَذوودا رِايةنطةيان,كة هةر تاكيَكى مرؤظ خاوةنى مافى طةشةى حاشا هةلَنةطرة,لةم رِاطةيندراوةدا تةئكيد كراوتةوة,كة هيض كةس نابيَت بةهؤى دةربرِينى باوةرِى سياسى يان مةزهةبى خؤى سوكايةتى ثيَبكريَت و لة هيض حالَيَكدا نابيَت ئةشكةنجة يان لة سيَدارة بدريَت.